मन्दिरको परिचय

अर्घाखाँचीका हरिया पहाडहरूको काखमा विराजमान श्री सुपादेउराली माताको पावन धाम श्रद्धा, विश्वास, भक्ति र आध्यात्मिक शान्तिको अनुपम संगम हो। माताको पवित्र दर्शनले भक्तजनहरूको मनमा शान्ति, हृदयमा श्रद्धा र जीवनमा नयाँ आशाको सञ्चार गर्दछ। दुःखमा सहारा, निराशामा आशा र कठिन यात्रामा आस्थाको ज्योति बनेर रहून् माता सुपादेउराली। जगज्जननी माताको असीम कृपा र आशीर्वाद सधैँ सम्पूर्ण भक्तजनहरूमाथि रहिरहोस्।

Nestled in the lush green hills of Arghakhanchi, Nepal, the sacred shrine of Shri Supadeurali Mata is a beautiful symbol of faith, devotion, and spiritual peace. The divine darshan of Mata fills devotees’ hearts with devotion, brings peace to their minds, and inspires new hope in their lives. May Mata Supadeurali be a source of comfort in times of sorrow, hope in moments of despair, and strength throughout life’s journey. May her divine grace and blessings always shine upon all her devotees.

सुपा देउराली मन्दिर लुम्बिनी प्रदेशको अर्घाखाँची जिल्लामा, सन्धिखर्क नगरपालिका र शितगंगा नगरपालिकाको दोसाँधमा रहेको खाँचीकोटमा अवस्थित छ। पूर्व पश्चिम महेन्द्र राजमार्गको कपिलवस्तुस्थित गोरुसिङ्गेबाट करिब ४६ किलोमिटर उत्तर, गोरुसिङ्गे सन्धिखर्क सडक खण्डमै मन्दिर रहेकाले पक्की सडकबाट सजिलै पुग्न सकिन्छ।

समुद्री सतहबाट करिब ४,५०० फिट उचाइमा, नरपानी र फलामे नामका दुई अग्ला महाभारत डाँडाबीचको खोँचमा मन्दिर रहेको छ।

Supa Deurali Temple is in Khanchikot, Arghakhanchi district, Lumbini Province, on the border of Sandhikharka and Shitganga municipalities. It stands right on the Gorusinghe to Sandhikharka road, about 46 km north of Gorusinghe in Kapilvastu on the East West (Mahendra) Highway, so it is easy to reach by paved road.

The temple is about 4,500 feet above sea level, in a saddle between two high Mahabharat ridges, Narpani and Falame.

बाइसे चौबीसे राज्यकालदेखि नै यस ठाउँमा देवीको शक्ति रहेको विश्वास गरिन्छ। अर्घा र खाँची दुवै पुराना चौबीसे राज्य थिए, र यी दुईलाई मिलाएर अर्घाखाँची नाम राखिएको हो।

ऐतिहासिक मान्यता अनुसार वि.सं. १६०० तिर खाँचीका राजा विश्व पाल शाहले आफ्नी छोरी सुवर्ण कुमारी (सुपादेवी) को नाममा यहाँ मन्दिर स्थापना गराएका थिए। नियमित पूजाआजा वि.सं. २०४० सालदेखि सुरु भयो र वि.सं. २०४२ सालमा अहिलेको प्यागोडा शैलीको मन्दिर बनाइयो।

ऐतिहासिक प्रमाण र किंवदन्ती दुवैलाई हेर्दा सुपा देउराली मन्दिर विक्रमको सत्रौं शताब्दीदेखि प्रचलनमा आएको मान्न सकिन्छ, अर्थात् यो चार सय वर्षभन्दा पुरानो मन्दिर हो।

Devotees believe the goddess's power has been present here since the time of the Baise and Chaubise kingdoms. Argha and Khanchi were two old Chaubise kingdoms, and the district takes its name from both.

According to historical tradition, around 1600 BS King Biswa Pal Shah of Khanchi had a temple built here in the name of his daughter Subarna Kumari (Supadevi). Regular daily worship began in 2040 BS, and the present pagoda style temple was built in 2042 BS.

Taking history and legend together, worship here dates from the 17th century of the Bikram era, so the temple is more than 400 years old.

मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अनुसार प्रचलित किंवदन्ती यस्तो छ: वि.सं. १६०० मा खाँचीको राजकुलमा देवीले राजकुमारीका रूपमा जन्म लिइन्। वि.सं. १६१९ मा उनको इच्छा विपरीत भारतको बलरामपुरको राजकुलमा विवाह गरियो।

डोलीमा बोकेर लैजाँदा हालको मन्दिर रहेको ठाउँमा पुग्दा डोलीबाट रगत चुहेको देखियो र राजकुमारीले देह त्याग गरेको थाहा भयो। सोही ठाउँमा उनको दाहसंस्कार गरियो। त्यसपछि राजकुल र गाउँमा रोगव्याधि फैलियो।

धामीको सल्लाह अनुसार रगत चुहेको स्थानमा कालो पाठी अर्पण गरेपछि रोग हरायो र देवी शिलाका रूपमा प्रकट भइन्। त्यसै बेलादेखि यहाँ देवीको पूजा अर्चना सुरु भएको मानिन्छ।

According to the temple management committee, the popular legend says that in 1600 BS the goddess was born as a princess in the royal family of Khanchi. In 1619 BS she was married, against her wishes, into the royal family of Balrampur in India.

As she was carried away in a doli, blood was seen dripping from it at the place where the temple now stands, and it was found that the princess had left her body. She was cremated at that spot. Afterwards illness spread through the palace and the village.

On a dhami's advice, a black female goat was offered where the blood had dripped. The illness ended, and the goddess appeared in the form of a stone. Worship of the goddess here is said to have begun from that time.

संस्कृतिविद् राजेन्द्र आचार्यका अनुसार अर्को ऐतिहासिक मत पनि छ। खाँचीका राजा ध्वजन शाह (राज्यकाल वि.सं. १६२७ देखि १६६९) की छोरी लिलावती सानैदेखि एकान्तप्रिय र देवी देवताको भक्तिमा रमाउने स्वभावकी थिइन्। उनको इच्छा विपरीत गोर्खाका राजा राम शाहसँग विवाह गरियो।

गोर्खाकी रानी भए पनि उनी भक्ति र साधनामा लीन सिद्ध रानीका रूपमा प्रख्यात भइन्। देहावसानपछि उनी घर गोर्खामा मनकामना देवीका रूपमा र माइती खाँचीमा सुपा देउराली देवीका रूपमा प्रकट भएको विश्वास गरिन्छ। त्यसैले दुवै मन्दिरमा देवीलाई मनोकामना पूरा गर्ने जगदम्बाका रूपमा पुजिन्छ।

यद्यपि यस विषयमा किंवदन्ती र वंशावलीमा केही भिन्नता पनि पाइन्छ।

Cultural historian Rajendra Acharya describes another historical view. Lilawati, daughter of King Dhwajan Shah of Khanchi (who ruled from 1627 to 1669 BS), was quiet and devoted to the gods and goddesses from childhood. She was married, against her wishes, to King Ram Shah of Gorkha.

Though she became queen of Gorkha, she was known as a saintly queen devoted to worship. After her death she is believed to have appeared as Manakamana Devi in Gorkha, her husband's home, and as Supa Deurali Devi in Khanchi, her parents' home. So at both temples the goddess is worshipped as Jagadamba, who fulfils devotees' wishes.

The legend and the royal genealogy do not agree on every detail.

लाहुरे टाँसिएको भिर: मन्दिर नजिकैको ढुङ्गे भिरमा एउटा अनौठो आकृति देखिन्छ। जनविश्वास अनुसार लाहुरेमा नाम निस्किए बोका चढाउने भाकल गरेका एक युवाले भाकल पूरा गर्न बिर्सिए र जाँदाजाँदै त्यही भिरमा टाँसिए।

त्रेतायुगसँग सम्बन्ध: यहाँका केही शिलाहरू, जस्तै सीताको चुलो र जाँतोलाई त्रेतायुगसँग जोडेर हेरिन्छ।

मनोकामना पूरा हुने आस्था: गोर्खाको मनकामना जस्तै यहाँ पनि भाकल गरे मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने गहिरो आस्था छ।

The Lahure cliff: a strange figure can be seen on the rocky cliff near the temple. Local belief says a young man vowed to offer a goat if he was selected for foreign army service, forgot to keep his vow, and on his way became stuck to that cliff.

Link with the Treta Yuga: some stones here, such as Sita's stove and grinding stone, are linked with the Treta Yuga.

Wishes fulfilled: like Manakamana in Gorkha, devotees deeply believe that a vow made here brings their wish true.

असोजदेखि मंसिरसम्म यहाँ सबैभन्दा धेरै भक्तजन आउँछन् र यस मौसममा दैनिक हजारौं भक्तजन पुग्ने गर्छन्। शनिबार र चाडपर्वमा विशेष भिड लाग्छ। नेपालका विभिन्न भाग र छिमेकी भारतबाट पनि भक्तजन पूजा अर्चना गर्न आउँछन्।

शीतल हावापानीका कारण गर्मी मौसममा तराई र भारतबाट धेरै भक्तजन दर्शन गर्न र शीतलताको आनन्द लिन आउँछन्। मन्दिरको महिमा फैलिँदै जाँदा खाँचीकोट र नरपानी डाँडामा बजार, होटल, रेस्टुरेन्ट र रिसोर्टहरू विकास भएका छन्। नरपानी डाँडाबाट डाँडाकाँडा र सुन्दर प्राकृतिक दृश्य हेर्न सकिन्छ।

गुल्मी र अर्घाखाँचीका विभिन्न ठाउँ तथा कपिलवस्तुको पिपरामा पनि सुपा देउराली मन्दिरका शाखा मन्दिरहरू स्थापना गरिएका छन्।

Most devotees come from Ashoj to Mangsir, when thousands arrive every day. Saturdays and festival days are especially busy. Devotees come from all over Nepal and from neighbouring India.

Thanks to the cool climate, many visitors from the Terai and India come in the hot season for darshan and fresh mountain air. As the temple's fame has grown, markets, hotels, restaurants and resorts have developed at Khanchikot and Narpani Danda. Narpani Danda offers wide views of the hills and countryside.

Branch temples of Supa Deurali have been established in many places in Gulmi and Arghakhanchi, and at Pipara in Kapilvastu.

मन्दिरमा संकलन हुने भेटीबाट धार्मिक र सामाजिक क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिइँदै आएको छ।

शिक्षा: सन्धिखर्क नगरपालिकाको आदर्श माध्यमिक विद्यालय खाँचीकोट, तथा शितगंगा नगरपालिकाका सिता, शान्ति र देउराली आधारभूत विद्यालयलाई आर्थिक सहयोग गरिन्छ।

स्वास्थ्य: खाँचीकोट स्वास्थ्य चौकीमा एक जना स्वास्थ्य सहायक (अहेब) को व्यवस्था गरिएको छ, र देशभरका दीर्घ रोगीहरूलाई आर्थिक सहयोग दिइन्छ। हजारौं बिरामीले यो सहयोग पाइसकेका छन्।

धर्म र संस्कृति: सन्धिखर्कको गौशाला, वेद विद्याश्रम र सिद्धेश्वर मन्दिरलगायतका संस्थालाई पनि सहयोग गरिन्छ।

Offerings made at the temple support important religious and social work.

Education: financial support for Adarsha Secondary School in Khanchikot (Sandhikharka Municipality) and for Sita, Shanti and Deurali basic schools in Shitganga Municipality.

Health: an auxiliary health worker is provided at Khanchikot Health Post, and financial help is given to people with chronic illness from all over Nepal. Thousands of patients have received this help.

Faith and culture: support is also given to the cow shelter, the Veda school and Siddheshwar Temple in Sandhikharka, among others.